Thawngṭha: PATHIAN BIAKINN THIANG CHUNGAH HODAH A LUT LAI?

Ps. 15:1-5; Isa. 33:15-16; Mikah 6:8

Introduction

Pual Tillich le Karl Barth hi Khrihfa Theology cawnnak lei i minthang tampi lakah a tel vemi an si. Khrihfa theology (Christian Theology) timi baifang kha hitihin an fianter. Theology should be “answering theology.” World asks and theology answers. Pathian kong cawnnak kan timi cu amah Pathian kong lila fianter tu a si awk a si. Vawlei mi nih theih kan duhmi thil tampi hi Pathian kong cawnnak nih a fianter  chih ve a ti. Paul Tillich nih bia hal tu hi Vawlei a si a ti. Karl Barth tu nih cun,The world do’est know the right question to ask, a ti ve. Vawlei nih bia a hal lo. Pathian tu hi biahal tu he bialettu he a si awk a si a ti ve (God must reveal the question as well as the answer.) Tillich bia bantuk in Pathian bia ah hin vawlei fimnak le thiamnak a tling ti kan hmuh khawh. Karl Barth nih cun phundang deuh in vawlei hi a hramthok hrimhrim in Pathian a si ti kha kan hmuh khawh ve.

Paul Tillich bia in kan hngalh khawhmi cu vawlei mit in khua na zoh i vawlei hmuhning in khua na ruah peng ahcun harnak caan ah lung dongh a fawi te i hlawhtlinnak le teinak hmuh caan ah porhlawt le ruamkai zong a fawi te. Vawlei tahnak in thil a cuai kan thlai peng i vawlei thil sining in bia kan i hal lengmang ahcun dinnak le thilhman hmuh, theih khawh a har tuk hnga. A cunglei Bible hi nunnak kong i Pathian biahalnak le bialehnak an si tiah preacher’s Bible commentary nih cun a ti. Cucaah nihin ah kan zoh ṭi dingmi thawngṭha cu Nunnak hi nang zeitin dah na hmuh, zeitin dah na fian?timi a si lai. Zeitin dah na hmuh, zeitin dah na fian, timi cu zeitin dah bia naa hal timi nih lai a rel tuk ve. Cucaah Karl Barth nih biahaltu zong hi Pathian lila a si awk a si a tinak hi a si.

C S Lewis nih The Great Divorcetimi cauk pakhat a ṭial i cu chungah cun hitihin a ṭial an ti. Minung kan nunnak ah hin kan ṭhan lo le kan ṭum chuk. Pakhat paohpaoh kan si a ti an ti. A chim duhmi cu, kanmah ning, keimah ning ka si ko ti hi a si kho lomi, a um lomi a si ti khi a si. Kan nunak lamthluan, taksa in thlarau in kar kan hlannak ah hin thil pakhat paoh ah kan ṭhang. Cucu – Pathian he na naih deuh lo le Pathian he naa hlat deuh hrimhrim lai, tiah a ti. Thlarau ah na ṭhan lo ahcun na ṭumchuk ko lai. Keimah kel te ka si ko tihi kanmah pumpak tahnak sawhsawh in kan i tah caah a si. Psalm 14 na rel a si ahcun miṭhalo hna le Pathian a zum lomi hna nih nunnak an hmuhning le Pathian na hmuhning kha na hmuh lai. A tu Psalm 15 ahcun Pathian he naih te ah a ummi, miṭha mi hna nunnak kong kha kan hmuh khawh ve. A hodah zungzal in Pathian hmai ah a dir cu an si lai? A Zion tlang thiang ah um awk ah hodah aa tlakmi cu an si ti kha hi Cathiang nih cun a kan cawnpiak.

Pathian biahalnak le minung biahalnak hi a khat tawn lo. Zumtu hmuhning le zum lotu hna muhning hi a khat tawn lo. Pathian minung hna le Pathian a zum lomi hna hi an bia halning a khat tawn lo. Theih an duhnak a ruang le theih an duhning zong a khat tawn lo. A tu kan Bible relmi hi nunnak biahalnak kong a si bantuk in hihi nihin kan thawngṭha muru a si lai.

 

 

Nunak biahalnak

Vs. 1. Bawipa, na biakinn chungah ahodah a lut lai? Na tlang thiang Zion cungah ahodah a um lai?

Hi biahalnak hi a tu ca i biahalnak si loin hmailei ca/kong i biahalnak a si. Caan tawi ca umnak hmun le caan kong biahalnak si lo in caan sau ca i biahalnak a si tiah Baibal thiam pawl nih an kan chimh. Mirang biafang a hmanmi cu abidetimi le dwellhna hi an si. An sullam cu um ti an si veve ko i zungzal ca umnak hmun le caan (permanence) he aa pehtlaimi an si. Cucaah a hal taktakmi cu zungzal in Pathian hmai i a um dingmi cu an si? Pathian tlangthiang ah zungzal umṭi dingin a hung kai dingmi hi hodah an si ti kha a hal duhmi cu a si.  Biakinn ah chikhat pumh awk ah kan ratmi le caan zeimawzet chung sianginn kan kai tawnmi sining phun a kan cawnpiakmi a si lo. Pathian biaceihnak hmai taktak ah kan phak hnu in a hodah zungzal in Pathian he a um ṭi kho lai ti biahalnak tu a si deuh. Cucaah pumpak cio in bia i hal hna u sih. Vawlei biakinn ah cun ahopaoh i pumh i Pathian thangṭhat khawh a si ko. Nain zungzal in Pathian hmai ah kan dir kho taktak lai maw?

Hi biahalnak ah hin thil pahnih kan hmuh khawh. Pakhatnak cu Nunnak nih  a tinhmi (destination)—Pathian umnak hmun kong a si. A pahnihnak ah cu tinhmi hmun kan phan dingmi hna sining – a herhmi thil/nunzia kong a si. Khamh kan sinak ding ca i tuah dingmi thil si loin khamh cangmi hna nunnak ca i Pathian nih a kan pekmi nawlbia, nunnak kong tu a si deuh.

Pathian nih a kan hal tawnmi hi ahodah pumh a fel ti hi a si bal lo. Ahodah pumhnak ah thawngṭha chimtu ah a tlak. Ahodah pumh hruaitu a si lai. A pummi mizapi cu hodah an si? ti hna hi Pathian nih a kan halmi a si lo. Cheuhra cheuhkhat le, thawhlawm lawng hi a kan hal lo. Dawtmi u le nau hna, biakinn chungah fel le din cu a fawi te ko. Biakinn chung tiang i nunnak thiang te i um cu a fawi te. Pathian nih zungzal amah he um ding ah cun kan nunnak, kan thlarau, kan ruahnak kan sining dih lak hi a kan hal. Biakinn chung kan nunnak zong a kan hal i rian kan ṭuannak i kan nunnak zong a kan hal. Mui lak i kan mah te lawng kan um i kan ruahmi le kan tuahmi zong Pathian nih a kan hal i chun ceu i nifa kan ziaza sining vialte zong a kan hal. Cucu Pathian nih zungzal ca in amah sinah um ding ah a kan kawh caah cu vialte cu a kan hal dih nak a si. Biakinn khrihfa kan si sual ahcun zungzal in Pathian hmai ah kan dir kho lai lo.

Nunnak bialehnak

Vs. 2 a um dingmi cu: Pathian nawl a zulmi, thilhman a tuahmi le biahman/biatak a chimmi

Hika caang 2nak ah hin zulh, tuahle chimtimi biafang 3 kan hmuh khawh. Hi nih a langhter mi cu hmur le ka tiang sawhsawh si loin tuahsernak tiang a phanmi sining dihlak kha chim duhmi a si. Rom 12:2 ah kan hmuh khawhmi cu hi vawlei kalning hin kal ve lengmang ti hlah u, sihmanhsehlaw chunglei in Pahtian nih nan lungthin kha a dihumnak in in thleng hna seh. Cu tikah a ṭhami thil le Pathian nih a lawmhmi thil le a tlingmi thil kha nan hngalh khawh lai, cucu Pathian duhmi an si. Pathian nih thlen cangmi nun ah hin thilṭha/thilhmanhmuh/hngalh khawhnak a um. Pathian duhmi thil hmuh/theih khawhnak le zulh khawh ṭhawnnak le a tling/ṭha mi thil hngalh khawhnak hi a kan pek chih. Cu nunnak duhdim cu Pathian nih a kan pekmi a si (cf. John 10:10). Paul ṭhiamṭhiam Thessalon khuami hna kha hitihin thazang a pek hna. Daihnak a kan petu Pathian nih cun amah ta ah in ser hna seh law nan sining piin, nan thlarau he nan nunnak he nan pum he, kan Bawipa Jesuh rat ni ah cun, palhnak um loin, in chia hna seh (1 Thess. 5:23).

Martin Luther nih hin dinnak phun 2 a um a ti an ti. Phun khatnak cu Khrih zumhnak thawngin kan comi dinnak a si. A pahnihnak dinnak cu Khrih zumhnak thawngin thiamcoter kan si hnu ah Khrih he kan i pehtlainak thawngin a hung chuakmi thilṭha tuahnak, dinnak a si a ti. A tawi fiannak in cun Khrih zumhnak in comi dinnak le Khrih he pumpak pehtlaihnak in a chuakmi dinnak a um a ti. Lamkaltu 1:8chungah fiang ngai in kan hmuh khawh mi cu Asinain Thiang Thlarau nan cung i a tlun tikah cun, ṭhawnnak in nan kuat lai i Jerusalem khua le Judea ram vialte le Samaria ram ah le vawlei cung khauzakip ah ka tehte nan si lai,tiah ati.

Khrih dinnak kha kan dinnak a si timi kha ah hitihin kan hmuh khawh – Khrih cu sualnak zeihmanh a ngei lo, sihmanhsehlaw kanmah ruangah Pathian nih kan sualnak kha a hrawmter i cucaah amah he kan i peh ahcun Pathian dinnak kha kan i hrawm ve lai a ti (2 Kor. 5:21). Filipi dal 2 chung zongah Paul nih Khrih chung i nan nunnak nih khan an ṭhawnter hna maw? tiah a ti ve. Johan 8:36zongah Jesuh nih fiang ten a kan chimhmi cu Fapa nih an luatter hna ahcun nan nih cu nan luat taktak lai,tiah a ti. Hibantuk in sining dih lak in a luatmi le Pathian he aa pehtlaimi cu Amah Pathian hmaiah a dir kho ding le zungzal a umṭi kho ding cu an si tiah a ti.

Khrih he kan i pehtlaihnak thawngin thiam coter kan si bantuk in a ṭhawnnak zong ngeih ding hi cathiang ah kan hmuh khawh. Zumtu tampi nunnak ah khrih zumhnak in a chuakmi thiam coter ka si cang ti tiang cu kan ti khawh cio nain a ṭhawnnak taktak a hrawm khomi bal cu kan tlawm tawn. Khrih thawngin thiam coter kan si bantuk in amah he kan i pehtlaihnak thawngin a toidornak, intuar khawhnak, nemnak le thil ṭha tuah khawhnak ṭhawnnak hna tah kan ngei maw? Hi thil vialte hna hi khrih he kan i pehtlaihnak thawngin kan ngeih ve awk an si hna.

Vs. 3 midang hawi/innpa congawih a hmang lomi, hawikom cungah ṭhatlonak a tuah lomi

Inn pa le kan midang hawi cung i kan tuah lo awk rian a kan cawnpiak. Caṭialtu pakhat nih a ṭialmi ka duh tukmi cu nangmah na pazawngdan vanmi a ceu khawh nak dingah midang phazawngdan cu zeicahdah va hmih hmaset a herh, a ti. Thangchiat, thlanglamh, congoih paohpaoh cu kan hrial hrimhrim awk a si kha a kan cawnpiak. Midang sualnak in kan dinnak langhter zong kha a herh lo i midang ṭhat lonak in kan ṭhatnak langhter zong kha a duh lo. Hika a ka duh ngaimi cu, na innpa congawih hlah a timi hi asi. A chim duhmi cu kan mah he aa naih bikmi kha chim duhmi an si. Zeica´h? Kanmah he aa naih bikmi hi a kan theih biktu cu an si. Kanmah he aa naih bikmi hi kan theih bikmi hna cu an si ve. Cucaah an chambaunak kan theihmi hna kha thangchiat lo ding a kan cawnpiak.

Mitam pi kan nunnak ahhin kan i theih deuhdeuh tikah kan i naih deuhdeuh tikah khat le khat kan i upatnak hi zor a hmang ṭheu tawn. Cucu kan thinlung in siseh, kan bia holh in siseh, kan tuahsernak in kan i congawih le kan i thangchiat a si caah cucu kan hrial hrimhrim awk a si. Kan i naih deuhdeuh tikah kan i theih deuhdeuh awk a si hrimhrim. Kan i theih deuh tikah kan i tlaihchan deuhdeuh awk le kan i ruahthiam/theihthiam deuhdeuh awk a si. Cucu Pathian nih a kan duhpiakmi a si. Pakhat le pakhat kan i dawt, i tlaihchan, i theihthiam, le i ngaihthiam hi pakhat le pakhat kan i thangṭhatnak a ṭha bikmi lam a si ti hi philh hna hlah u sih. Hmur le ka in i thangṭhat nak in pakhat le pakhat i dawt hi thang a ṭha deuh.

Vs. 4 Pathian nih a hlawtmi kha zeirello in a um i Bawipa nawl a zulmi cu a upat i Zeitluk in a har hmanh ah a biakam ningin a tuah zungzal

Mah ka te hi duh a nung ngai. Ṭha tein rel lo ahcun fian a har ngai te. A chim duhmi cu Pathian nih a duh lomi thil duh ve lo, Pathian nih a duhmi duh ve le a upatmi upat ve kha a si. Cu bantukmi hna cu Pathian tlangthiang ah a kai kho ding cu an si tiah a ti. Cu lawng si loin Bawipa nawl a zulmi cu a upat i a har hmanh ah a biakam ningin a tuah zungzal mi tiah ati mi hi kan herh taktak ciomi a si. Lungsaunak le zumh fehnak kha a chim duhmi a si. Pathian nawl zulh le a duhning in nun hi a har hringhran. Cucu har ko hmanhsehlaw, tukforhnak a tam hmanh ah tlu lo tein a dongh tiang zumh tlak tein a dir khomi kha Pathian he zungzal in a um ṭi ding cu an si.

Daw Aung San Suh Kyi nih teirialnak/zuamnak (warihyah) ah hin step 4 a um a ti. Step pakhatnak cu ka tuah lai tiah biakamnak fek/ṭha ngeih le biakamnak tuah a si. A pahnihnak step cu cu biakam ning tein thil tuah a si i a pathumnak cu cu biakamnak cu zeitluk i a har zong ah lungdong lo tein tuah i zuam. A donghnak le a 4 nak step cu kan sungh zongah, kan tluk hmanh ah lungdong lo tein thawh ṭhan khawh i zuam, ruahchannak a um rih ko ti hngalh kha teirialnak/zuamnak kan timi cu a si e a ti.

Hi Bible ah pakhatnak a kan fialmi cu Pathian nih a duhlomi duh lo ve a si i pahnih nak ahcun Pathian nih a duhmi duh ve kha a kan fial. A pathumnak ahcun cucu zeitluk har in tukforhnak tam ko hmanhseh lungdong lo tein kal ding a kan fial. A tluk hmanh kan tlu kho ko. Hmanhseh, Pathian nih a Amah dinnak kha a kan hrawmh i Thiang Thlarau in a kan thuamh bantuk in Amah Pathian bia in thazang lak ṭhan i a Thiang Thlarau thawnnak bochan in thawh ṭhan khawh i zuam kha a kan fial. Cubantuk mi cu Pathian umnak hmun ah Amah he zungzal a umṭi ding cu an si a ti.

Vs. 5 a karh la loin mi tangka a cawih i a sual lomi hna sual phawt awkah ziknawh pek khawh lomi cu an si. Hi thil a tuahmi hna cu an i hnin bal lai lo.

A donghnak i a chimmi hi dinnak le miding kong a si. Din lonak in mah pumpak hlawknak a kawlmi kan tampi tawn. Profet Amoscauk chungah dinnak kong cu tampi kan hmuh khawh. Tangka a miakin na cawih hna lai lo a timi cu hakkauhnak kong a kan cawnpiakmi a si. Mahca lawng i nun, sifak harsa zawnruah dawtnak thinlung ngeih lo a ṭhat lonak a kan cawnpiakmi a si. Hi tangka cawi nak kong hi Deut. 23:19-20ah kan hmuh khawh. A donghnak bik ah hithil a tuahmi hna cu an i hnin bal lai loa ti. Pathian he pehtlaihnak fek a ngeimi hna zeitik hmanh ah an i hnin bal lo. Tukforhnak ah fawi ten an tlu bal lo. A ruang cu thilṭha kha fiang ten an hmuh khawh i Pathian duhnak kha fiang ten an hmuh khawh. Khrih dinnak kha an nunzia ah an nunter khawh i Thiang Thlarau an tinco caah thawnnak an ngei. Duhfah hakkauhnak kha dawtnak nih a khuh i pumpak hlawknak dingah an pekmi hna ziknawhnak vialte cu dinnak in an tei khawh.

Conclusion

Judah miphun nih nawlbia hi 613 tiang an tuah i cu thil hna hi Pathian duhmi an si rua tiah an ruah. Ps. 15chungah hin tuah awk rian 11 akan pek – 1. ding tein nun, 2. thilhman tuah, 3. biahman chim, 4. mithang chiat lo, 5. hawikom cungah ṭhatlonak tuah lo, 6. innpa congoih lo, 7. Pathian nih a hlawtmi thil zeirel loin um ve, 8. Biakam let loin Pathian sinah zumh tlakmi si 9. Bawipa nawl a zulmi upat, 10. mi tangka cawih tukah a karh lak lo le 11. ziknawh lak lo. Isa. 33:15-16 ah Pathian nih a kan fialmi, siter a kan duhmi 6 kan hmuh khawh ve – ding ten khua a sami, 2. Thilhman a chimmi, 3. Ṭhatlonak tuah sawm tikah a almi, 4. ziknawh a la lomi, 5. Thil ṭhalo a hna a phih khanhmi, le 6. Thil ṭhat lonak an mit a chinh khanhmi hna cu khua-awng an pemh lai i a fekmi ral hau bantuk an si lai a ti. Rawl ei awk na ngei zungzal lai i ti din awk zeitik hmanh ah na cat lai lo tiah a ti. Profet Mikah chung zongah kan hmuhmi cu Nannih hmun kip kaa kip i a ummi vialte hna, Pathian nih cun thil ṭha kha zeidah a si ti cu an chimh cang ko ṭung hna; An halmi hna cu, ding tein thil ti le zaangfahnak ngeih le na Pathian hmai i toidor tein khuasak kha pei a si ko cu… ti hi a si (Mikah 6:8).

Hawidawt, pumhnak lawngah na nunnak Pathian he aa pehlaimi le na thinlung ruahnak Pathian pe tung loin thawhlawm lawng Pathian a pemi na si ahcun zungzal in Pathian he umṭi dingah na tlak hrimhrim lai lo. Pumhnak biakinn tiang cu na phan lai nain Pathian he zungzal um ṭi dingah cun na tlak lai lo. Pathian nih a kan halmi hi i pumh tiang khi a si hrimhrim lo. Pathian nih a kan halmi hi kan hmur le ka in thla kan cam tiang lawng khi a si hrimhrim lo. Pathian nih a kan halmi hi thawhlawm le cheuhra cheukhat tiang lawng hi an si hrimhrim lo. Psalm caṭialtu nih cun Pathian duhnak a tuah setsetmi cu an i hnin bal lo e a ti. Profet Isaiah nih cun Pathian fialmi a tuahmi hna cu khua-awng an pemh i a fekmi ralhau bantuk an si. Ei-awk rawl an ngei zungzal lai i din-awk ti zeitikhmanh ah an cat lai lo a ti. Profet Mikah nih cun Pathian nih an halmi hna hi nan raithawinak hna, nan thangṭhatnak hla hna hi an si ṭung lo. Ding tein khuasak le zangfah dawtnak ngeih le Amah Pathian hmai ah toidor tein khuasak pei a si ko cu a ti. A reltu vialte Pathian a biakinn thiang chungah zungzal in a um khomi nan si khawh nak hnga, Pathian nih a dinnak in hrawmh hna sehlaw, a Thiang Thlarau ṭhawnnak in in thuamh ko hna seh!

By John Ṭha Cung